Beograd

%

,

km/h

hPa

ISTORIJAT ZAVODA ZA BIOCIDE I MEDICINSKU EKOLOGIJU

Pitanje zdravstvene zaštite stanovništva, krajem 19. veka , bilo je usko povezano sa razvojem trgovine i industrije, kočeći njihovu ekspanziju čestim epidemijama koje su pogađale interese bogatih trgovaca i industrijalaca. Takvo stanje pobudilo je interesovanje društva za organizovanje zdravstvene zaštite. Zbog straha od kuge i drugih zaraznih bolesti koje su tada harale, vlade mnogih zemalja bile su prisiljene da donesu zakone i preduzmu mere za zaštitu stanovništva.
Viševekovna turska vladavina na Balkanskom poluostrvu ostavila je za sobom nizak socijalno-ekonomski standard. Stanovništvo Srbije živelo je uglavnom na selu i seoskim životom, sa malo pismenih ljudi i bez organizovane zdravstvene zaštite.
Zdravstvena služba u Srbiji, kao i u ostalim evropskim zemljama, pripadala je Ministarstvu unutrašnjih dela. Ozbiljnija organizacija počela je 1839. godine , odvajanjem saniteta u zasebnu upravu. Za šefa Sanitetske uprave, 1845. godine , postavljen je dr E. Lindermajer koji je za 15 godina, koliko je proveo na toj funkciji, ostavio značajan doprinos u svim granama saniteta. Između ostalog, ulagao je veliki napor u suzbijanju zaraznih bolesti i edukaciji stanovništva, a naročito se istakao u borbi protiv sifilisa.
U daljem radu na organizaciji zdravstvene službe posebno mesto pripada dr Vladanu Đorđeviću (slike 1 i 2), koji je učestvovao u donošenju prvog zakona „O uređenju sanitetske struke i čuvanju narodnog zdravlja “ 1881. godine. Na osnovu ovog zakona osnovane su prve hemijske i bakteriološke laboratorije u Srbiji i regulisano, po ugledu na inostranstvo, prvo prijavljivanje zaraznih bolesti.

Slike 1 i 2: Dr Vladan Đorđević

U okviru ovog zakona regulisana su nizom uredbi mnoga važna pitanja: dužnosti i prava okružnih, sreskih i opštinskih lekara i babica, pitanje privatne prakse, pitanje takse za lekarske usluge, pitanje karantina i vakcinacije protiv velikih boginja, pravila o grobljima i sahranjivanju.
Organizacija zdravstvene službe Srbije bila je u to vreme na nivou najrazvijenijih evropskih zemalja, a njena zdravstvena služba, na međunarodnom sastanku u Parizu, pohvaljena i istaknuta kao primer ostalim zemljama.

SRPSKO LEKARSKO DRUŠTVO

Ideja o osnivanju Srpskog lekarskog društva rođena je 60-ih godina 19. veka. Realizovana je 1872. godine , zaslugom petnaest beogradskih lekara, a posebno angažmanom energičnog i mladog, vojnog lekara, dr Vladana Đorđevića.
Društvo je osnovano sa ciljem koji proizilazi iz Ustava društva, u kojem je između ostalog zapisano:
– da se jednom i u nas začne lekarska književnost
– da se poziva i srpska misao na samostalan kulturni rad i
– da se osnuje srpsko ognjište za nauku

Od samog osnivanja, Društvo je dalo neprocenjiv doprinos razvoju zdravstvene službe i medicinske nauke na ovim prostorima.
Lekari , članovi Društva, su učestvovali u kreiranju prvog zakona o zdravstvu, koji je usvojen 1881. godine , pratili njegovu primenu u praksi i davali predloge za dopune. Od samog početka su pokrenuli časopis “Srpski arhiv za celokupno lekarstvo“, u kojem su publikovani zapisnici sa redovnih i vanrednih sednica Društva, predavanja i radovi iz kliničke prakse. Časopis „Narodno zdravlje “ sa izdavanjem počinje 1896. godine s namerom popularizacije medicine. Članovi Društva su održavali veze sa stranim naučnicima i tako omogućili protok najnovijih spoznaja iz medicinske nauke. Istakli su se u aktivnostima na suzbijanju zaraznih bolesti, posebno lepre, sifilisa i velikih boginja, a u okviru tih aktivnosti su 1889. godine uveli obaveznu vakcinaciju protiv velikih boginja animalnom limfom. Na jednoj od redovnih sednica, 1891. godine pokrenuli su inicijativu za osnivanje Dezinfekcionog zavoda.

OSNIVANJE ZAVODA ZA DEZINFEKCIJU

Epidemiološka situacija u Srbiji krajem 19. veka bila je teška, a zarazne bolesti, posebno difterija, tuberkuloza, šarlah , pegavac i crevne zaraze zauzimale su značajno mesto u morbiditetu i mortalitetu stanovništva. Karantinske mere u njihovom suzbijanju, do tada jedine organizovano primenjivane, nisu bile dovoljne.
Spoznaja o dezinfekciji, kao jednoj od bitnih mera u suzbijanju infekcija, potakla je članove Srpskog lekarskog društva, da na svom devetom redovnom sastanku , održanom 5. oktobra 1891. godine , stave na dnevni red problem zaraznih bolesti i mere za njihovo suzbijanje. Na istoj sednici je zaključeno kao neophodno da se za Beograd nabavi jedan stalan dezinfekcioni aparat i da se umoli ministar unutrašnjih dela za naredbu da opština beogradska nabavi takav aparat. Dr M. Jovanović Batut imao je obavezu da načini i projekat za Dezinfekcioni zavod.
Na sledećoj sednici održanoj 19. oktobra 1891 . godine, dr Mihailo Marković i dr Milan Jovanović–Batut , izabrani su za predstavnike sa zadatkom da predaju Predsedništvu opštine beogradske pismo i projekat za Dezinfekcioni zavod.
Na prvom redovnom sastanku od 9. novembra 1891. godine saopšteno je da su predstavnici Srpskog lekarskog društva predalи Predsedništvu opštine beogradske projekаt o osnivanju Zavoda za dezinfekciju.
U registru odluka Opštinskog odbora od 27. januara 1892. godine pod brojem 8, zaveden je predlog i izabrana komisija da predlog prouči.
Odbor opštine je uz saglasnost Ministrstva unutrašnjih dela odobrio realizaciju projekta. Na to nas upućuje izveštaj Ministarstva građevine, Ministarstvu unutrašnjih dela, od 25. oktobra 1893. godine , u kojem se saopštava da su završeni radovi na zgradi, računi i ostala dokumenta za Dezinfekcioni zavod.
Пrva zgrada Dezinfekcionog zavoda bila je locirana na Vračaru. Sagrađena je o trošku države, iz sredstava namenjenih suzbijanju kolere, a za njenu izgradnju je utrošeno 3.100 dinara (ilustracije radi, u to vreme se za 100 dinara moglo kupiti 8 volova. Ako to pomnožimo sa današnjom prosečnom cenom vola od 160.000 dinara, dolazimo do vrednosti od oko 40.000.000 dinara današnje protivvrednosti).
Na predlog suda, početkom 1895. godine pravila o uređenju Dezinfekcionog zavoda stavljena su na dnevni red Opštinskom odboru. Opštinski odbor je predlog suda o uređenju Zavoda prosledio na proučavanje odborskom overeništvu čiji su članovi bili dr P. Stejić, dr N. Nikolić , dr M. Jovanović–Batut , profesor Velike škole i dr D. Nikolajević–šef opštinskog saniteta. Posle proučavanja pravila, na sledećoj sednici opštinskog odbora, odlučeno je da se ona štampaju u časopisu „Beogradske opštinske novine“ i u „Arhivu srpskom“, glasilu Srpskog lekarskog društva.
Na redovnoj sednici Opštinskog odbora od 8. juna 1895. godine konačno je usvojen Pravilnik za dezinfekciju kojim je regulisano Ustrojstvo Gradskog zavoda za dezinfekciju.
Zavod je bio opremljen jednim parnim aparatom za dezinfekciju , kapaciteta 3-4 metara kubnih , jednim zaprežnim kolima za prevoz stvari bolesnika ili umrlih. Dezinfekcija je bila obavezna kod obolelih od kolere, boginja, difterije, pegavog i crevnog tifusa, srdobolje i šarlaha. Hemijska dezinfekcija vršila se karbolnom kiselinom u Zavodu za dezinfekciju ili stanu obolelih. Najsiromašniji su bili oslobođeni od plaćanja.
Pravilnikom je definisan i postupak sa predmetima, odećom i prostorijama u kojima su oboleli ili umrli boravili.
O obimu i vrsti poslova koji su se u Zavodu obavljalи imamo prvi pisani izveštaj u „Godišnjem izveštaju Gradskog fizikata grada Beograda “ za 1901 . godinu , objavljenog u Beogradskim opštinskim novinama 1902. godine. Iz tog izveštaja saznajemo da je Gradski Zavod za dezinfekciju u toku 1901. godine po naredbi vlasti obavio dezinfekciju 11 škola, 336 stanova , 70 starinarnica i 712 osoba. Na zahtev privatnih lica, za isti period, obavljena je dezinfekcija 1 škole, 31 stana, 1 starinarnicе i 65 osoba.
Beograd je između 1903. i 1904. godine dobio novu, drugu po redu, zgradu Zavoda za dizinfekciju, koja se nalazila na mestu parka ispred današnjeg Ekonomskog fakulteta. Takva lokacija јe bila pogodna u prvom redu zbog blizine železničke stanice, odnosno efikasnijeg sprovođenja protivepidemijskih mera.
Rad Zavoda za dezinfekciju možemo pratiti u izveštajima Gradskog fizikata, sve do početka Balkanskih ratova i Prvog svetskog rata. Iz tih izveštaja je vidljivo da je Zavod radio kontinuirano i da je u tom periodu dao neprocenjiv doprinos u suzbijanju zaraznih bolesti.

ZAVOD IZMEĐU DVA SVETSKA RATA

Prvi svetski rat ostavio je teške posledice na zdravstvenu službu i zdravstveno stanje stanovništva Srbije. Pegavi tifus, epidemija gripa, povratna groznica i trbušni tifus obeležili su taj period. Moralo se raditi na suzbijanju ovih epidemija, a pri tom raspolagalo se sa malo stručne snage i sredstava. Nagomilani zdravstveni problemi, posebno u suzbijanju infekcija, zahtevali su efikasnije rešavanje, a jedine efikasne mere su bile dezinfekcija i dezinsekcija. Zastarela i istrošena oprema kojom je Zavod raspolagao nije mogla zadovoljiti nove potrebe, te je postalo neophodno podizanje novog Zavoda za dezinfekciju.
Zadatak je poveren dr M. Buliju, bakteriologu, v.d. šefa Odseka javne higijene. S tim ciljem dr Buli je 1928. godine obišao zavode u Francuskoj, Nemačkoj i Zagrebu. Po povratku sa studijskog putovanja po Evropi, na osnovu svojih zapažanja napravio je projekat novog Zavoda za dezinfekciju.
Građevinski radovi na zgradi završeni su 15. decembra 1932. godine , u ulici Franše D’Eperea br. 10 (Slika 3). Odmah se pristupilo montiranju opreme i aparata, a krajem 1933. godine , u prisustvu renomiranih stručnjaka, Zavod je pušten u rad.

Slika 3: Zgrada Zavoda za dezinfekciju u ulici Franše D Eperea

Novi Zavod za dezinfekciju bio je opremljen najmodernijim aparatima i to:
– univerzalnim Rubner-ovim dezinfekcionim aparatom
– formalinskim dezinfekcionim aparatom
– dva dezinfekciona aparata
– kazanom za kuvanje rublja
– centrifugom za veš
– raznim dezinfekcionim priborom

To je bio jedan od najsavremenije opremljenih i уređenih zavoda u Evropi u to vreme. U godinama koje su sledile, obim poslova se povećavao. Tokom 1933 . godine izvršena je 901 dezinfekcija i 304 dezinsekcije, a 1936. godine taj broj se popeo na 1767 dezinfekcija i 756 dezinsekcija. Vraćena je depedikulacija, kupanje (slika 4), šišanje, brijanje i dezinfekcija stvari i odeće.

Slika 4: Kupatilo za depedikulaciju i kupanje pacijenata

U cilju suzbijanja tuberkuloze i ostalih zaraznih bolesti propisana je, pre prodaje, obavezna dezinfekcija korišćenih predmeta, a na svaki dezinfikovani predmet stavljana je plomba Zavoda.
U toku 1935. godine posvećena je velika pažnja asanaciji pijaca , koja se vršila svako jutro pre početka rada. Radilo se i na dezinfekciji kanti za đubre, đubrišta i uličnih sanduka.
Pri Zavodu je 18. maja 1936. godine otvorena i Stanica za suzbijanje šuge (Scabies), koja je već u prvih osam meseci imala 5.841 lice na lečenju, uglavnom dece.
U cilju suzbijanja malarije, radilo se na uništavanju komaraca prskanjem bara „pariškim zelenilom“ (bakrov II acetoarsenit) i naftnim derivatima. Efikasno se radilo i na suzbijanju muva.
Tokom Drugog svetskog rata, Zavod je radio u smanjenom obimu. Posle oslobođenja, rad je nastavljen u okviru delatnosti dezinfekcije, dezinsekcije-naročito depedikulacije i deratizacije.

RAD ZAVODA POSLE DRUGOG SVETSKOG RATA

Okončanjem rata Zavod za dezinfekciju pretrpeo je izvesne izmene u organizacionom obliku. U okviru tih izmena, oktobra 1947 . godine , na 23. Sednici Izvršnog odbora Narodnog odbora grada Beograda, odlučeno je da se iz Zavoda za dezinfekciju izdvoji Epidemiološka služba i formira Epidemiološko–bakteriološki zavod, današnji Gradski zavod za zaštitu zdravlja.
U daljoj organizaciji rada Zavoda, u cilju jačanja službi dezinfekcije, dezinsekcije i deratizacije , Zavodu je 1956. godine pripojeno preduzeće za dezinsekciju „Dezinsekcija“, koje je radilo pri Zavodu za zaštitu zdravlja Srbije i 1978 . godine RO „Sanitarac-Cijan“–Split. Tako je formiran Zavod za dezinfekciju , dezinsekciju i deratizaciju i to ime je nosio do 2007 . godine. Registrovan je kao zdravstvena ustanova sa samostalnim finansiranjem i zadatkom suzbijanja i unиštavanja uzročnika i prenosilaca zaraznih bolesti , i drugih štetočina.
Uporedo sa reorganizacijom Zavoda, u službu su primljeni školovani, mladi ljudi, što je doprinelo kvalitetnijem obavljanju DDD poslova. Prva probna sistematska deratizacija izvršena je 1958. godine na lokaciji oko „Vilinih voda“–priobalje Dunava. Nakon uspešno izvedene i druge probne sistematske deratizacije na većoj površini, Savet za narodno zdravlje Narodnog odbora grada Beograda, doneo je 1960. godine Naredbu o deratizaciji na užem području grada (slike 5 i 6).

Slika 5: Efekti deratizacije Slika 6: Sakupljanje uginulih glodara

Uvođenjem sistematske deratizacije, obim poslova na uništavanju populacije štetnih glodara i insekata je znatno povećan. Zavisno od potreba, od 1957-1967. godine , Zavod je povremeno vršio i gasnu dezinsekciju na širem području Srbije i SFRJ.
Izgradnjom autoputa Beograd -Niš i mosta „Gazela“, 1967. godine , nastali su neočekivani problemi u radu Zavoda. Zgrada je porušena , a u najkraćem roku trebalo je izgraditi novi objekat. Pored brojnih problema, posebno u pronalasku finansijskih sredstava, u roku od godinu dana , 1968. godine , izgrađena je nova zgrada Zavoda, u Trebevićkoj 16, gde se i danas nalazi (slike 7 i 8).

Slike 7 i 8: Zgrada Zavoda u Trebevićkoj ulici 1970.godine

Posle useljenja u novu zgradu Zavod je bio opremljen sa:
– vakuum komoru za sterilizaciju etilen-oksidom (slika 9)
– laboratorijom za pripremu DDD sredstava (slika 10)
– specijalnim bunkerom za čuvanje otrovnih gasova
– odgovarajućim spoljnim prostorom za ispitivanje DDD sredstava
– savremeno opremljenom perionicom rublja (slika 11)
– većim brojem motornih vozila (slika 12 i 13)
– sanitarnim propusnikom

Slika 9: Komore za sterilizaciju etilen-oksidom

Slika 10: Priprema otrovnih mamaca za glodare

Slika 11: Savremeno opremljena perionica rublja

Slike 12 i 13: Motorna vozila za rad na terenu

Osim rada u redovnim prilikama, Zavod za DDD se istakao i u obavljanju poslova u vanrednim prilikama, kao što je epidemija žutice u Resniku, sprovođenje posebnih mera prilikom poplava, a najznačajniju ulogu je odigrao u suzbijanju epidemije velikih boginja od 22. marta do 23. aprila 1972. godine.

Neposredno posle pojave prvih slučajeva velikih boginja u Beogradu, po nalogu Gradskog štaba za borбu protiv karantinskih bolesti Zavod za DDD stavljen je u stanje pripravnosti i odmah se uključio u timski rad protivepidemijske službe, sa stručnim mobilnim ekipama, vozilima, kompletnom opremom i sredstvima za dezinfekciju. U akciji suzbijanja velikih boginja aktivnost Zavoda bila je izražena u svakodnevnom vršenju dezinfekcije u karantinskim bolnicama, karantinima i drugim potencijalnim žarištima.
U karantinima „Čarapićev brest” i „1000 Ruža”, Zavod je imao ekipe koje su sve vreme trajanja epidemije provele u karantinima, sa zadatkom da sprovode dezinfekciju u toku bolesti, završnu dezinfekciju, dezinfekciju leševa umrlih od velikih boginja i dezinfekciju vozila za prevoz obolelih i osoba pod sumnjom da su obolele. Radom na suzбijanju ove najopasnije epidemije u novijoj istoriji, Zavod se još jednom dokazao kao ustanova od neprocenjive važnosti u zaštiti zdravlja stanovništva. Za posebne zasluge šest radnika Zavoda je nagrađeno Ordenom rada sa zlatnim vencem.


Slika 14: Dezinsekcija termalnim zamagljivačem MOTAN SN 1000, korišćeni preparat Neosol

Slika 15: Dezinsekcija termalnim zamagljivačem MOTAN SN 1000, korišćeni preparat Neosol

RAD ZAVODA ZA DDD POSLE 1990. GODINE

Odlukom Radničkog saveta Zavoda za DDD, krajem 1992. godine , zbog amortizovanih mašina i nerentabilnog poslovanja, prestala je sa radom perionica rublja, koja je decenijama vršila usluge pranja, peglanja i dezinfekcije rublja zdravstvenim i drugim ustanovama. Deo radnika iz perionice, sporazumno je premešten u druge zdravstvene ustanove, a deo je raspoređen u proizvodnu jedinicu Zavoda za DDD.
U toku 1995. godine ekipe Zavoda su radile na prevenciji pojave epidemije u toku seobe prognanih iz Republike Srpske Krajine.
U suzbijanju slinavke i šapa 1996. kao i 2001. godine ekipe Zavoda su u sklopu preventivnih mera radile na izradi dezinfekcionih rastvora i obavljale rad na karantinskim punktovima i učestvovale u održavanju dezinfekcionih barijera na području grada Beograda.
Sa početkom 2003. godine Zavod je vršio poslove stručne prognoze, nadzora i kontrole izvođenja sistematske deratizacije na teritoriji Beograda. Ovi poslovi su uključivali terensko istraživanje i praćenje pojave vrsta, brojnosti i procenu aktivnosti populacija štetnih glodara, posebno njihovih žarišta, praćenje rada izvoćača sistematske deratizacije na terenu. Takođe je vršeno uzorkovanje i laboratorijsko utvrđivanje kvaliteta, toksikološke i biološke efikasnosti preparata korišćenih za suzbijanje štetnih glodara.
Tokom 2005. godine Zavod je nosilac poslova organizacije i realizacije stručne prognoze, nadzora i kontrole suzbijanja larvi i kućnih formi komaraca.
Od 2006.–2010. Zavod je nosilac poslova izvođenja suzbijanja larvi komaraca na teritoriji grada Beograda.
Od 01.01.2007 . godine Zavod za dezinfekciju, dezinsekciju i deratizaciju dobija novo ime Zavod za biocide i medicinsku ekologiju.